Yunet
 

Društvo

Na današnji dan proglašena Srpska Vojvodina

Novosadska TV • Redakcija Novosadska TV • 15. maj 2024. • 14:24 •

Na današnji dan proglašena Srpska Vojvodina

Na današnji dan, 15. maja 1848, u Sremskim Karlovcima, proglašena je Srpska Vojvodina, kao posebna teritorijalna jedinica Srba na prostoru ondašnje države Habzburga.

Bio je to sa jedne strane izraz vekovne težnje Srba sa prostora današnje Vojvodine za boljim položajem, pa i posebnom teritorijalnom celinom. Takođe, postojalo je sećanje na poseban status na tom prostoru kao rezultat Privilegija koje im je vladar u Beču garantovao u vreme Velike seobe Srba 1690, pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem.

Posebne okolnosti te 1848, dovele su potom do proglašenja i uspostavljanja Srpske Vojvodine. Bila je to godina revolucionarnih dešavanja širom Evrope, počev od Francuske.

Opšti bunt i nemiri, od Pariza, preko Brisela, zahvatili su i prostor Srednje Evrope, nemačkih zemalja, Italije, pa i veći deo države Habzburga, sam Beč, Lombardiju i Veneto, Češku, pa i Ugarsku, tada u poziciji jedne od krunskih zemalja unutar Austrijskog carstva. U jeku Mađarske revolucije 1848. godine, proklamovan je oštar nacionalni program prema manjinskim grupama unutar Ugarske. U izvesnom smislu nacionalizam je bio sastavni deo ondašnjih liberalnih političkih načela. Kod Lajoša Košuta i prvaka Mađarske revolucije to je bio naglašen stav. Posledica je bio osećaj ugroženosti kod drugih a onda i samoodbrana.

U Sremskim Karlovcima su se maja te 1848. okupili predstavnici 175 crkvenih opština iz eparhija sa prostora Vojvodine, a takođe i predstavnici Srba uopšte sa teritorije Austrijskog carstva. Prisustvovali su i delegati iz Kneževine Srbije.

Održano je zasedanje, poznato kao Majska skupština, na kojoj je dva dana ranije, izabran mitropolit Josif Rajačić za patrijarha, dok je pukovnik, graničarski oficir, potonji general Stevan Šupljikac izabran za vojvodu.

Tokom Skupštine posebno je naglašeno pravo Srba u Austriji, odnosno na prostoru južne Ugarske, na autonomni politički i kulturni razvoj.

Srpska Vojvodina, kako je tada zamišljena i proglašena, obuhvatala je Srem, Bačku, Banat i Baranju, podrazumevajući takođe prostor Vojne granice u Sremu, Bačkoj, sa bečejskim i šajkaškim okruzima, i Banatu, sa Vojnom granicom na prostoru Banata, uključujući i Velikokikindski distrikt.

Revolucionarne ideje zahvatile su te 1848, veliki deo Evrope. Nacionalni pokreti posebni su bili živi među Nemcima, Italijanima, Mađarima, Slovenima takođe, Česima, Srbima, Slovacima, i drugde.

Bio je to kako politički tako i socijalni bunt. Te 1848. zapravo su konačno srušeni feudalni odnosi u većem delu Evrope. Seljaci su, pravno, oslobođeni. Bio je to proces, postojale su razlike od zemlje do zemlje, ali 1848. je bila prelomna.

Revolucionarno nacionalni pokret u Ugarskoj, zvanično liberalan, pre svega je bio usmeren protiv Beča, ali je došao, netaktičnim nastupom, u sukob sa manjinskim narodima Ugarske.

Istorijsku Ugarsku, osim Mađara, tada oko 40 procenata, nastanjivali su takođe Slovaci, Rumuni, Nemci, Srbi, Hrvati, Rusini (zakarpatski Ukrajinci) i drugi.

Kod Srba je, osim činjenice da su u okviru Vojne granice uživali status ličnih sloboda, bez feudalnih obaveza, izuzev vojne prema bečkom dvoru, postojala naglašena ideja slobode. Privilegovani status garantovan im je još odredbama cara Leopolda, davne 1690. godine.

Mađarsko nacionalno revolucionarno vođstvo na čelu sa Lajošem Košutom zaratilo je te 1848. i protiv Srba, s namerom da sve tekovine rada Srpskog crkveno narodnog sabora budu anulirane.

Vlada u Beču u prvo vreme je odbila da podrži odluke Majske skupštine, dakle i proglašenje Srpske Vojvodine, nastojeći da ne izaziva Mađare.

Potom, stav Beča je promenjen, pošto su Srbi bili potrebni u ratu protiv pobunjenih revolucionara.

Otuda je bečki dvor naknadno priznao odluke Majske skupštine i potvrdio vojvodsko zvanje Stevanu Šupljikca.

U Beču je tada doneta odluka da se priznaju autonomne težnje ne samo Srba, nego i Slovaka, Hrvata, erdeljskih Sasa, odnosno Nemaca.

Obrazovana je Srpska narodna vojska, koju su najviše sačinjavali graničari, šajkaši, a prisutni su bili i dobrovoljaci iz Srbije koje je predvodio Stevan Knićanin.

Tokom borbi, prilike su bile promenljive. U prvoj fazi Srbi su bili nešto uspešniji. Narod na prostoru Vojvodine strahovito je tada stradao. I sam Novi Sad je bio većim delom razoren.

Vojnim formacijama preimenovanim u Austro-srpski korpus komandovali su austrijski oficiri, među njima i Stevan Šupljikac, posle njegove smrti general Kuzman Todorović, a zatim Ferdinand fon Majerhofer, potonji podmaršal.

Na osnovu sporazuma u Varšavi maja 1849, između ruskog i austrijskog dvora, ruske trupe su ugušile Mađarsku revoluciju. General Paskijevič je tokom leta i rane jeseni 1849, uništio mađarske revolucionarne trupe. Vojni zapovednici su pobijeni kod Vilagoša, a Lajoš Košut je pobegao u inostranstvo.

Konačno, dvorskim patentom od 18. novembra 1849, obrazovana je nova krunska zemlja – Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat, koja je obuhvata ceo Banat, Bačku i Srem. Izuzeti su delovi koji su su prethodno bili u sastavu Vojne granice, dakle južni pojas Srema i Banata, kao i deo Bačke.

Administrativno središte novoobrazovane Vojvodine bilo je u Temišvaru. Na čelno mesto Vojvodine imenovan je Ferdinand fon Majerhofer a posle njega Johan Koronini.

Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat je kao posebna krunska zemlja ukinuto decembra 1860, uprkos protestima Srba. Bilo je to zadovoljenje zahteva ugarskih predstavnika, odnosno posledica potrebe bečkog dvora da nekako pronađe sporazum sa Mađarima, što će biti krunisano nagodbom 1867, kada je obrazovana Dvojna monarhija.

Kod Srba, međutim težnja za autonomnom Vojvodinom zauvek je ostala živa sve vreme postojanja monarhije Habzburga.

 

Foto: Majska Skupština/ilustracija

 

 

Preporučujemo još …


Vojvođanska događanja
Pregled dana - video

vojvodanska-dogadanja
Budi human - Helena